અયોધ્યા ભારતનાં સૌથી પ્રાચીન તીર્થોમાંનું એક છે. રામાયણમાં તે કોસલ રાજ્યની રાજધાની અને ભગવાન શ્રીરામની જન્મભૂમિ છે; હિંદુઓ માટે તે એ સાત પવિત્ર નગરીઓમાંની એક છે જેની યાત્રા મોક્ષ તરફ લઈ જનારી મનાય છે. જૈન પરંપરા તેને અનેક તીર્થંકરોની જન્મભૂમિ તરીકે પૂજે છે, અને તેનો સંબંધ બૌદ્ધ તથા શીખ પરંપરાઓ સાથે પણ છે.
આજે મોટા ભાગના યાત્રીઓનો હેતુ રામ મંદિરમાં દર્શનનો હોય છે, પરંતુ આ નગર થોડો વધુ સમય આપો તો ઘણું આપે છે: કિલ્લા જેવી હનુમાન ગઢી, કનક ભવનના ચિત્રિત ઓરડા, અને સરયૂની એ સાંજો જ્યારે દીવા પ્રગટે છે.
રામ મંદિરનો ટૂંકો ઇતિહાસ
મંદિર એ સ્થાન પર ઊભું છે જેને હિંદુ પરંપરા રામ જન્મભૂમિ, એટલે કે ભગવાન શ્રીરામના જન્મસ્થળ તરીકે પૂજે છે. નવેમ્બર 2019ના ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતના ચુકાદા પછી ભારત સરકારે તેના નિર્માણ અને સંચાલન માટે શ્રી રામ જન્મભૂમિ તીર્થ ક્ષેત્ર ટ્રસ્ટની રચના કરી. ભૂમિ પૂજન 5 ઑગસ્ટ 2020ના રોજ થયું, અને રામલલાના વિગ્રહની પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા ગર્ભગૃહમાં 22 જાન્યુઆરી 2024ના રોજ થઈ. પરિસરના બાકીના ભાગનું બાંધકામ ત્યાર પછી તબક્કાવાર ચાલતું રહ્યું.
જે સ્થળો ચૂકવાં ન જોઈએ
રામ મંદિર અને રામકોટ 
રામ મંદિર અને રામકોટ હનુમાન ગઢી
ટેકરા પરનો હનુમાનજીનો ગઢ
નગરની વચ્ચે એક ટેકરા પર બંધાયેલું કિલ્લા જેવું મંદિર, જ્યાં 76 પગથિયાં ચઢીને પહોંચાય છે. પરંપરા મુજબ તીર્થયાત્રીઓ સૌથી પહેલાં અહીં આવીને અયોધ્યાના રક્ષક હનુમાનજી પાસે ભગવાન શ્રીરામનાં દર્શનની અનુમતિ માગે છે.
રામ મંદિર અને રામકોટ 
રામ મંદિર અને રામકોટ બધાં દસ સ્થળો, દરેકની વ્યવહારુ માહિતી સાથે, જોવાલાયક સ્થળો પેજ પર જુઓ.
કેટલા દિવસ?
- એક દિવસ રામ મંદિર, હનુમાન ગઢી, કનક ભવન, દશરથ મહેલ અને સરયૂ આરતી માટે પૂરતો છે.
- બે દિવસમાં તમે બે વાર દર્શન કરી શકો (સવાર અને સાંજનો અનુભવ જુદો હોય છે), ગુપ્તાર ઘાટ અને નદીકિનારાનાં મંદિરો જોઈ શકો, અને બપોરે આરામ કરી શકો.
- ત્રણથી પાંચ દિવસ એ સર્કિટનો સામાન્ય ગાળો છે જેમાં પ્રયાગરાજ અને વારાણસી, અથવા લખનઉ ઉમેરાય છે.
એક દિવસનો કાર્યક્રમ
- વહેલી સવારે: હનુમાન ગઢી, પછી રામ મંદિર — જ્યારે કતાર ટૂંકી હોય.
- મોડી સવારે: કનક ભવન અને દશરથ મહેલ, જે થોડી જ મિનિટ ચાલવાના અંતરે છે.
- બપોરે: ભોજન અને આરામ — ગરમ મહિનાઓમાં જરૂરી.
- મોડી બપોરે: ઈ-રિક્ષાથી નયા ઘાટ; નાગેશ્વરનાથ મંદિર જુઓ અને રામ કી પૈડી પર લટાર મારો.
- સૂર્યાસ્ત: સરયૂ આરતી, પછી ઝળહળતા ઘાટ.
તહેવારો
- રામ નવમી (માર્ચ કે એપ્રિલ) ભગવાન શ્રીરામના જન્મનો ઉત્સવ છે અને વર્ષની સૌથી મોટી ભીડ ખેંચે છે.
- દીપોત્સવ, દિવાળીની પૂર્વસંધ્યાએ (ઑક્ટોબર કે નવેમ્બર), ઘાટને અસંખ્ય માટીના દીવાઓથી ઝળહળાવે છે.
- કારતક માસમાં પંચકોસી અને ચૌદ કોસી પરિક્રમા થાય છે અને કારતક પૂર્ણિમાએ સ્નાન.
- સાવન ઝૂલા મેળો (જુલાઈ કે ઑગસ્ટ) અને વિવાહ પંચમી (નવેમ્બર કે ડિસેમ્બર) અહીંના મહત્ત્વના સ્થાનિક ઉત્સવો છે.
તિથિઓ હિંદુ ચાંદ્ર પંચાંગ પ્રમાણે ચાલે છે અને દર વર્ષે બદલાય છે. જુઓ ક્યારે જવું.
ભોજન
મંદિરોની આસપાસ ભોજન શાકાહારી છે, અને મંદિર નગરીમાં દારૂ વેચાતો નથી. સાદી ઉત્તર ભારતીય થાળી, નાસ્તામાં કચોરી-શાક, ચાટ, લસ્સી અને પેંડા જેવી દૂધની મીઠાઈઓ મળશે. ઘણા આશ્રમો અને સખાવતી રસોડાં નિઃશુલ્ક કે ઓછા ભાવે ભોજન (ભંડારો) કરાવે છે. બૉટલનું કે ફિલ્ટર કરેલું પાણી પીઓ.
પૈસા અને કનેક્ટિવિટી
એટીએમ પુષ્કળ છે અને યુપીઆઈ ચુકવણી લગભગ બધે ચાલે છે, જોકે ઈ-રિક્ષા ચાલકો અને નાની લારીઓ રોકડ પસંદ કરે છે — નાની નોટો સાથે રાખો. મોબાઇલ નેટવર્ક સારું છે, પણ યાદ રાખો કે મંદિરની અંદર હો ત્યારે તમારો ફોન લૉકરમાં હશે; તમારા સમૂહ સાથે અગાઉથી મળવાની જગ્યા નક્કી કરી લો.
શિષ્ટાચાર
- શાલીન કપડાં પહેરો અને કોઈ પણ મંદિરમાં પ્રવેશતાં પહેલાં પગરખાં ઉતારો.
- કતારમાં ચાલો અને સ્વયંસેવકો તથા પોલીસની સૂચનાઓ માનો; ગર્ભગૃહ સામે લાંબો સમય ન ઊભા રહો.
- સાધુઓ, પૂજારીઓ કે ઘાટ પર સ્નાન કરતા લોકોના ફોટા લેતાં પહેલાં પૂછી લો.
- ઘાટ સ્વચ્છ રાખો — નદીમાં પ્લાસ્ટિક કે પ્લાસ્ટિકમાં વીંટાળેલી ભેટ-સામગ્રી ન મૂકો.
સલામતી અને આરોગ્ય
- વાંદરા હનુમાન ગઢી અને રામકોટની આસપાસ બધે છે. ખાવાનું કે પ્રસાદ ખુલ્લામાં ન રાખો, અને ચશ્માં તથા નાની બૅગ સાચવીને રાખો.
- ગરમી: એપ્રિલથી જૂન સુધી બપોર જોખમી રીતે ગરમ હોય છે. વહેલા નીકળો, પુષ્કળ પાણી પીઓ અને માથું ઢાંકીને રાખો.
- ભીડ: તહેવારોના દિવસે બાળકોને નજીક રાખો, વડીલો પાસે લખેલી સંપર્ક વિગત રાખો અને મળવાની જગ્યા નક્કી કરી લો.
- દલાલો: પેઇડ દર્શન, “વિશેષ” પ્રવેશ કે બિનસત્તાવાર દાન ઉઘરાવવાની ઑફરોને અવગણો.
- નદી: સરયૂનો પ્રવાહ તેજ છે, ખાસ કરીને ચોમાસામાં. ફક્ત મુખ્ય ઘાટ પર સ્નાન કરો અને બૅરિકેડની અંદર રહો.
શું સાથે રાખવું
- દરેક પુખ્ત વ્યક્તિ માટે સરકારી ફોટો ઓળખપત્ર
- સહેલાઈથી ઊતરે તેવાં પગરખાં અને એક જોડી મોજાં
- ઉનાળામાં ટોપી કે દુપટ્ટો, સનસ્ક્રીન અને પાણીની બૉટલ; ડિસેમ્બર અને જાન્યુઆરીમાં ગરમ કપડાં
- પ્રસાદ માટે કાપડની નાની થેલી, અને નાની નોટોમાં થોડી રોકડ
- નિયમિત દવાઓ — જે જરૂરી હોય તે કતારમાં ઊભા રહેતાં પહેલાં લઈ લો
