अयोध्या हे भारतातील सर्वात प्राचीन तीर्थक्षेत्रांपैकी एक आहे. रामायणात ती कोसल राज्याची राजधानी आणि प्रभू श्रीरामांची जन्मभूमी आहे; हिंदूंसाठी ती त्या सात पवित्र नगरींपैकी एक आहे ज्यांची यात्रा मोक्षाकडे नेणारी मानली जाते. जैन परंपरा तिला अनेक तीर्थंकरांची जन्मभूमी म्हणून मान देते, आणि तिचा संबंध बौद्ध व शीख परंपरांशीही आहे.
आज बहुतेक प्रवाशांचा उद्देश राम मंदिरात दर्शन हा असतो, पण थोडा अधिक वेळ दिल्यास हे नगर बरेच काही देते: किल्ल्यासारखी हनुमान गढी, कनक भवनातील रंगवलेली दालने, आणि दिवे लागल्यावरच्या शरयूकाठच्या संध्याकाळी.
राम मंदिराचा संक्षिप्त इतिहास
मंदिर त्या स्थानी उभे आहे ज्याला हिंदू परंपरा राम जन्मभूमी, म्हणजे प्रभू श्रीरामांचे जन्मस्थान म्हणून पूजते. नोव्हेंबर 2019 मधील भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाच्या निकालानंतर भारत सरकारने त्याच्या उभारणीसाठी आणि व्यवस्थापनासाठी श्री राम जन्मभूमी तीर्थ क्षेत्र ट्रस्टची स्थापना केली. भूमिपूजन 5 ऑगस्ट 2020 रोजी झाले, आणि रामलल्लांच्या मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा गर्भगृहात 22 जानेवारी 2024 रोजी झाली. परिसराच्या उरलेल्या भागाचे बांधकाम त्यानंतर टप्प्याटप्प्याने सुरू राहिले.
चुकवू नयेत अशी ठिकाणे
राम मंदिर आणि रामकोट 
राम मंदिर आणि रामकोट हनुमान गढी
टेकडीवरील हनुमानाची गढी
नगराच्या मध्यभागी एका टेकाडावर उभे असलेले किल्ल्यासारखे मंदिर, जिथे 76 पायऱ्या चढून पोहोचावे लागते. परंपरेनुसार यात्रेकरू सर्वप्रथम इथे येऊन अयोध्येचा रक्षक हनुमान याच्याकडे प्रभू श्रीरामांच्या दर्शनाची परवानगी मागतात.
राम मंदिर आणि रामकोट 
राम मंदिर आणि रामकोट सर्व दहा ठिकाणे, प्रत्येकाच्या व्यावहारिक माहितीसह, पाहण्यासारखी ठिकाणे या पानावर पाहा.
किती दिवस?
- एक दिवस राम मंदिर, हनुमान गढी, कनक भवन, दशरथ महाल आणि शरयू आरतीसाठी पुरेसा आहे.
- दोन दिवसांत तुम्ही दोनदा दर्शन घेऊ शकता (सकाळ आणि संध्याकाळचा अनुभव वेगळा असतो), गुप्तार घाट व नदीकाठची देवस्थाने पाहू शकता, आणि दुपारी विश्रांती घेऊ शकता.
- तीन ते पाच दिवस हा त्या परिक्रमेचा नेहमीचा कालावधी आहे ज्यात प्रयागराज आणि वाराणसी, किंवा लखनौ जोडले जाते.
एका दिवसाचा कार्यक्रम
- पहाटे: हनुमान गढी, मग राम मंदिर — रांग लहान असताना.
- उशिरा सकाळी: कनक भवन आणि दशरथ महाल, काही मिनिटांच्या चालण्याच्या अंतरावर.
- दुपारी: जेवण आणि विश्रांती — उष्ण महिन्यांत आवश्यक.
- उशिरा दुपारी: ई-रिक्षाने नया घाट; नागेश्वरनाथ मंदिर पाहा आणि राम की पैडीवर फेरफटका मारा.
- सूर्यास्त: शरयू आरती, मग उजळलेले घाट.
सण-उत्सव
- राम नवमी (मार्च किंवा एप्रिल) हा प्रभू श्रीरामांच्या जन्माचा उत्सव आहे आणि वर्षातील सर्वात मोठी गर्दी खेचतो.
- दीपोत्सव, दिवाळीच्या पूर्वसंध्येला (ऑक्टोबर किंवा नोव्हेंबर), घाटांना असंख्य मातीच्या पणत्यांनी उजळून टाकतो.
- कार्तिक महिन्यात पंचकोसी आणि चौदा कोसी परिक्रमा होतात आणि कार्तिक पौर्णिमेला स्नान.
- श्रावण झुला मेळा (जुलै किंवा ऑगस्ट) आणि विवाह पंचमी (नोव्हेंबर किंवा डिसेंबर) हे इथले महत्त्वाचे स्थानिक उत्सव आहेत.
तिथी हिंदू चांद्र पंचांगानुसार असतात आणि दरवर्षी बदलतात. पाहा कधी जावे.
जेवण
मंदिरांच्या आसपास जेवण शाकाहारी असते, आणि मंदिर नगरीत मद्य विकले जात नाही. साध्या उत्तर भारतीय थाळ्या, नाश्त्याला कचोरी-भाजी, चाट, लस्सी आणि पेढ्यासारख्या दुधाच्या मिठाया मिळतील. अनेक आश्रम आणि धर्मादाय भोजनालये विनामूल्य किंवा कमी दरात जेवण (भंडारा) देतात. बाटलीबंद किंवा गाळलेले पाणी प्या.
पैसे आणि संपर्क
एटीएम भरपूर आहेत आणि यूपीआय पेमेंट जवळपास सगळीकडे चालते, मात्र ई-रिक्षा चालक आणि छोट्या टपऱ्या रोकड पसंत करतात — सुट्ट्या नोटा सोबत ठेवा. मोबाइल नेटवर्क चांगले आहे, पण लक्षात ठेवा की तुम्ही मंदिरात असताना तुमचा फोन लॉकरमध्ये असेल; तुमच्या गटासोबत आधीच भेटण्याची जागा ठरवा.
शिष्टाचार
- सभ्य कपडे घाला आणि कोणत्याही मंदिरात जाण्यापूर्वी पादत्राणे काढा.
- रांगेत चाला आणि स्वयंसेवक व पोलिसांच्या सूचना पाळा; गर्भगृहासमोर जास्त वेळ थांबू नका.
- साधू, पुजारी किंवा घाटावर स्नान करणाऱ्या लोकांचे फोटो काढण्यापूर्वी विचारा.
- घाट स्वच्छ ठेवा — नदीत प्लास्टिक किंवा प्लास्टिकमध्ये गुंडाळलेले अर्पण टाकू नका.
सुरक्षितता आणि आरोग्य
- माकडे हनुमान गढी आणि रामकोटच्या आसपास सर्वत्र आहेत. खाद्यपदार्थ किंवा प्रसाद उघड्यावर नेऊ नका, आणि चष्मा व छोट्या बॅगा सांभाळा.
- उकाडा: एप्रिल ते जून या काळात दुपारी धोकादायक इतके ऊन असते. लवकर निघा, भरपूर पाणी प्या आणि डोके झाका.
- गर्दी: सणांच्या दिवशी मुलांना जवळ ठेवा, ज्येष्ठांकडे लिहिलेला संपर्क तपशील ठेवा आणि भेटण्याची जागा ठरवा.
- दलाल: सशुल्क दर्शन, “विशेष” प्रवेश किंवा अनधिकृत देणगी गोळा करण्याच्या प्रस्तावांकडे दुर्लक्ष करा.
- नदी: शरयूचा प्रवाह जोरदार असतो, विशेषतः पावसाळ्यात. फक्त मुख्य घाटांवर स्नान करा आणि अडथळ्यांच्या आत राहा.
काय सोबत घ्यावे
- प्रत्येक प्रौढासाठी सरकारी फोटो ओळखपत्र
- सहज काढता-घालता येणारी पादत्राणे आणि मोज्यांची एक जोडी
- उन्हाळ्यात टोपी किंवा उपरणे, सनस्क्रीन आणि पाण्याची बाटली; डिसेंबर आणि जानेवारीत उबदार कपडे
- प्रसादासाठी छोटी कापडी पिशवी, आणि सुट्ट्या नोटांमध्ये थोडी रोकड
- नियमित औषधे — जे आवश्यक आहे ते रांगेत उभे राहण्यापूर्वी घ्या
